De Chaos
In de Griekse mythologie is de chaos de oermoeder van de dingen. Vanuit de onverwerkte massa, de bodemloze leegte, ontstaan onder andere de aarde (Gaia), de duisternis (Erebus) en Eros (de liefde). Het idee dat het niets de grondslag is van het iets is een eeuwenoude gedachte. Maar het is juist die chaos, die ongedefinieerdheid, die we proberen te verbannen uit het (moderne) leven.
Door middel van wetenschap en technologie proberen wij dat niets uit te schakelen. Dat niet komt voor als onze vijand, als een verslindende chaos die de orde die wij proberen te scheppen dreigt te vernietigen. Een voorbeeld is een vergaande medische ingreep die poogt het leven te verlengen en zo de dood buiten de deur te houden. Het besef dat de vormen die wij tegenkomen en die wij zelf ook zijn eindig zijn, dat ze teruggaan in het niets, is iets wat het controlerende deel in ons slecht kan hebben.
Die leegte kom je dan tegen als iets waartegen je moet vechten en die onheilspellend boven je leven hangt. Hij komt naar voren in depressiviteit, duisternis en angsten. Ik doe er alles aan om die leegte maar niet toe te laten. Iets in mij probeert die leegte op te vullen met fijne dingen, eten of afspraken met vrienden. Maar waar is mijn “ik” dan precies bang voor? Het voelt alsof ik bang ben voor de vormloosheid, voor oneindig niets. Het is een angst die haastig probeert om de buitenwereld te controleren en zekerheid wil opbouwen en behouden opdat alles niet uit elkaar valt. Het is de poging om het leven te vatten in een bouwwerk van relaties, werk en dromen.
Creatief niets
Terwijl mijn ego de leegte probeert te vullen en zich vastklampt aan het leven, is er ook iets in mij dat verlangt naar die leegte. Beter gezegd, er is de wens om simpelweg stil te zijn. Dat stil zijn voelt dan als de wens om niet-iets te zijn. Het is de wens om los te laten en me niet langer vast te houden aan de vorm die ik het leven genoemd heb. Dat gebeurt in de ervaring als het niet vasthouden aan de specifieke inhouden van je bewustzijn, als het overgeven aan de dans van het bestaan. In die leegte waarin alle vormen mogen bestaan kan je dan rust vinden. Het is een contentloos vacuüm. het is de plek waar alles vandaan komt maar nooit iets bestaat.
Peter de Graef noemt dit het creatieve niets. Hij bouwt voort op de Indische filosoof en spirituele leraar Nisargadatta Maharaj. Maharaj vertelt ons een belangrijke levenswijsheid:
“Als we naar binnen kijken, zien we dat we niets zijn. Die ervaring is wijsheid. Als we naar buiten kijken, zien we dat we alles zijn. Die ervaring is liefde.”
Het eerste deel waar Maharaj naar verwijst verwezenlijken we door een innerlijke zoektocht. Je moet je blik naar binnen keren en zoeken naar de persoon in jou die bang is en lijdt. Zoek het “ik” dat controle wil houden en je komt erachter dat je ook dat kunt bekijken. Als jij het bent die kijkt, ben je dus niet die persoon waarnaar je kijkt. Maar wat ben je dan wel? Als je vervolgens kijkt naar datgene in jou wat kijkt kom je tot een ontdekking: er is daar niets. Maar, zo stelt Peter, “dat niets is niet groot of zwart of leeg. Want dat is al weer iets, namelijk groot en zwart en leeg. Nee, die leegte is niets. Maar dat niets, dat knapt van de energie. Dat staat bol van het initiatief, van het potentieel.”.
Het tweede deel, “en die ontdekking is liefde”, is de weg naar de buitenwereld. Als we erachter komen dat we van binnen niet-iets zijn, niet een specifieke gedachte, vorm, emotie of ervaring, dan kunnen we onze ogen open doen en alle vormen laten zijn wat ze zijn. Ze mogen allemaal een plek hebben in ons innerlijk niets. Ze bestaan allemaal in ons. We zijn ze allemaal en kunnen dus ook nooit echt bedreigd worden door welke ervaring dan ook. We worden pas bedreigd op het moment dat we denken dat we de ene ervaring wel zijn en de ander niet. Maar stel dat je dat niet doet. Stel dat je beseft dat je alles wat je meemaakt bent. Stel je eens voor wat liefde in die context betekent. Het betekent het erkennen van alles wat bestaat, precies omdat het bestaat. Het betekent geen oordeel, geen vasthouden, maar alles laten ontstaan en vergaan, precies zoals het komt.
Leren loslaten
Dat is dan ook de stap: loslaten en stil worden. Dat creatieve niets in jou, die leegte, die roept je. Je hoeft alleen te luisteren en het leven door je heen te laten gebeuren. Maar er is een terughoudendheid in ons die zegt: “ik kan toch niet leven in leegte?” of “vanuit loslaten wordt toch niks gedaan!”. Er is angst om de controle op te geven. Maar de controle loslaten is wat er van je wordt gevraagd. Het leven wil groeien en bloeien. Vergelijk het met het volgende:
Stel je hebt 2 handen vol zand. De ene houdt je zachtjes open en de ander knijp je hard dicht. In welke hand blijft er meer zand over?
“Als machtige mannen en vrouwen gecentreerd konden blijven in de Tao, Dan zou alles in harfmonie zijn. (…) Alle dingen eindigen in de Tao, zoals alle rivieren bewegen naar de zee. ” – Openingsvers van de Tao te Ching.